Nguyên nhân, phòng và điều trị gà bị viêm ruột hoại tử

Bệnh viêm ruột hoại tử là một loại bệnh lý gây viêm và hoại tử niêm mạc ruột, do vi khuẩn Clostridium perfringens loại C (Gram dương) gây ra ở gà trong tất cả các phương thức chăn nuôi. Các loại kháng sinh như Penicillin hay Streptomycin không có tác dụng tiêu diệt vi khuẩn này

Bệnh viêm ruột hoại tử trên gà

Bệnh viêm ruột hoại tử là một loại bệnh lây nhiễm được gây ra bởi vi khuẩn Clostridium perfringens (CP). Nếu xét về địa bàn diễn ra, bệnh này thường xuất hiện tại các trại chăn nuôi gia súc như gà thịt, heo thịt và thậm chí là bò thịt. Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến sự bùng phát của bệnh là sự thay đổi đột ngột trong hệ vi sinh vật của đường ruột, điều này thường xảy ra khi chế độ ăn uống của động vật thay đổi đột ngột hoặc khi niêm mạc ruột bị tổn thương. Tổn thương này có thể phát sinh từ nhiều nguyên nhân khác nhau, chẳng hạn như nhiễm cầu trùng, tác động của độc tố từ nấm mốc hoặc sự hiện diện của vi khuẩn Salmonella.

Trong bối cảnh hiện nay, việc ngừng sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi đang ngày càng trở nên phổ biến (Cooper, 2007). Đây là một vấn đề nghiêm trọng khi mà hiện tượng kháng thuốc của cầu trùng ngày càng gia tăng, làm cho nguy cơ mắc bệnh viêm ruột hoại tử càng trở nên nghiêm trọng hơn. Bệnh lý này không chỉ gây ra những thiệt hại đáng kể cho các trại chăn nuôi gà và heo, mà còn có tác động đến kinh tế chăn nuôi. Tỷ lệ tử vong trong đàn gia súc khá cao, điều này đồng nghĩa với việc nguồn thu nhập của người chăn nuôi bị suy giảm. Ngoài ra, bệnh cũng làm giảm hiệu suất trong việc tăng trọng và sản lượng trứng, đồng thời gây ra chi phí điều trị phát sinh, khiến cho người chăn nuôi gặp rất nhiều khó khăn trong hoạt động sản.

Clostridium perfringens là loại vi khuẩn Gram dương, yếm khí bắt buộc và là một phần của hệ vi sinh vật trong đường ruột (khoảng 102 – 105 cfu/ml) của động vật có vú và gia cầm. Trong điều kiện thuận lợi, chúng có khả năng sinh sản nhanh chóng và sản sinh nhiều độc tố trong đường ruột. Số lượng vi khuẩn có thể tăng gấp đôi chỉ trong vòng 7 phút. Khi nồng độ vi khuẩn tăng từ 106 – 108 cfu/ml trong dịch ruột, điều này sẽ dẫn đến nhiễm độc huyết đường ruột và xuất hiện các triệu chứng lâm sàng. Vi khuẩn này tồn tại rộng rãi trong môi trường, bao gồm đất, rác, phân, thực phẩm và chất độn chuồng; chúng phát triển trong khoảng nhiệt độ từ 10 – 52° C (nhiệt độ lý tưởng là từ 40 – 45° C) và pH tối ưu khoảng 6 – 7.

Vi khuẩn này có năm chủng chính là A, B, C, D và E; chúng có khả năng sản sinh khoảng 30 loại độc tố, trong đó bốn loại quan trọng nhất là alpha (α), beta (β), iota (ι) và epsilon (ε) (Lebrun và cộng sự, 2010). Trên gia cầm, chủ yếu là do chủng A gây ra, đặc biệt là độc tố NetB mới được phát hiện gần đây (Prescott và cộng sự, 2016). Đối với heo, tình trạng viêm ruột hoại tử chủ yếu liên quan đến độc tố β2 do chủng C sản sinh, và trong một số trường hợp cũng có sự hiện diện của chủng A (Heller và Chigerwe, 2018).

Dịch tễ bệnh viêm ruột hoại tử

Bệnh thường xuất hiện ở các trại chăn nuôi gà thịt có nền đất, tuy đôi khi cũng xảy ra ở gà nuôi trong lồng. Viêm ruột hoại tử thường gặp ở gà từ 2 đến 5 tuần tuổi, đặc biệt là trong 16 ngày đầu, thỉnh thoảng xuất hiện trên đàn gà 11 tuần tuổi (Lebrun và cs, 2010). Cầu trùng được coi là yếu tố quan trọng dẫn đến viêm hoại tử ruột (Prescott và cs, 2016). Bên cạnh đó, còn có nhiều yếu tố khởi phát khác như căng thẳng, thay đổi chế độ ăn một cách đột ngột, khẩu phần không cân đối (quá nhiều protein và năng lượng), chuồng nuôi có nhiều rơm chưa được thay thường xuyên, ít thức ăn, và thời điểm chuyển mùa…

Triệu chứng

Triệu chứng của bệnh này thể hiện rõ ràng trong giai đoạn cấp tính với con số mắc bệnh và tỷ lệ tử vong cao. Bệnh thường xảy ra một cách tập trung tại những khu vực cụ thể, chủ yếu là ở những đàn gà thịt có độ tuổi từ 4 đến 8 tuần.

Bệnh có khả năng xảy ra đồng thời với bệnh cầu trùng hoặc có thể phát sinh sau khi chế độ ăn của gia cầm bị thay đổi. Việc nuôi nhốt trong không gian chật hẹp hoặc chuyển đàn gà vào môi trường mới cũng làm tăng tốc độ lây lan của bệnh.

Triệu chứng điển hình là gà thường nằm sấp, đầu gục xuống, cánh xệ xuống và không thể tự đứng hay di chuyển (1a). Những con gà bị bệnh thường có biểu hiện biếng ăn, hoạt động chậm chạp, đi tiểu với phân khô màu đen, đôi khi còn có máu và chất nhầy trong phân, điều này khiến nó trông giống như triệu chứng của bệnh cầu trùng (1b). Tỷ lệ tử vong cho bệnh này có thể dao động từ 5 đến 25%.

Đối với trường hợp mãn tính, triệu chứng lâm sàng lại không rõ ràng. Gà thường có xu hướng chậm lớn, giảm cân mặc dù vẫn ăn uống bình thường và cuối cùng có thể chết do cơ thể bị gầy yếu.

Bệnh tích

Hiện tượng xuất huyết lan rộng xảy ra ở các mô lỏng lẻo dưới da và trong ruột, đặc biệt là ở phần ba cuối của hồi tràng, nơi có sự xuất hiện của nhiều ổ loét xuất huyết bao phủ bởi lớp nhầy với kích thước không đồng nhất. Bên cạnh đó, tình trạng đầy nước cũng được ghi nhận. Ruột non bị phình to ra, có màu đỏ nhạt (2a). Thành ruột trở nên dày hơn, có dấu hiệu sung huyết và chứa nhiều dịch nhầy, bề mặt phủ lớp màng giả có màu nâu vàng, kèm theo hiện tượng tróc vẩy.

Niêm mạc của ruột bị viêm loét ở nhiều mức độ khác nhau, điều này có thể dẫn đến tình trạng vỡ niêm mạc, từ đó gây ra tình trạng viêm dính vùng phúc mạc (2b). Gan có dấu hiệu sưng to, tình trạng sung huyết xuất hiện, và có những điểm xuất huyết nhỏ, kèm theo các tổn thương có màu xám bạc hoặc vàng nhạt (2c). Túi mật giãn ra và thành túi mật thì tồn tại nhiều ổ hoại tử lan rộng.

Trong giai đoạn cấp tính, bên trong ruột chứa đầy dịch xuất huyết và nhiều mảnh vỡ của tế bào biểu mô. Những tổn thương này tương tự như những gì xảy ra khi bị nhiễm cầu trùng Eimeria brunetti ở giai đoạn mãn tính hoặc E.maxima, với hiện tượng ruột non bị sưng lớn và chứa đầy máu

Chẩn đoán phân biệt

Chẩn đoán phân biệt là một bước quan trọng trong việc xác định đúng loại bệnh mà gà mắc phải.

Khi so sánh với bệnh thương hàn, chúng ta có thể nhận biết rằng tất cả các lứa tuổi gà đều có khả năng bị tiêu chảy kèm theo bọt khí. Đặc biệt, khi gà bị thương hàn, các con gà đang trong giai đoạn sinh sản có dấu hiệu viêm buồng trứng, dẫn đến việc trứng không có lớp vỏ canxi, hình dạng trứng bị méo mó, sần sùi, hoặc thậm chí gặp phải các dị dạng như hình dạng của một chùm quả lắc.

Ngoài ra, đối với bệnh cầu trùng ruột non do Eimeria necatrix gây ra, gà cũng biểu hiện triệu chứng sưng ruột. Bệnh này thường xảy ra chủ yếu ở gà mái đang sinh sản và các con gà lớn. Một điểm khác biệt là những con gà mắc bệnh cầu trùng vẫn còn khả năng di chuyển, nghĩa là chúng có thể đi lại bình thường. Trong khi đó, bệnh viêm ruột hoại tử chủ yếu ảnh hưởng đến gà giò, những con gà này thường lười di chuyển, thường xuyên nằm sấp, và không thể đứng thẳng một cách độc lập.

Việc nhận biết những dấu hiệu đặc trưng này sẽ giúp bác sĩ thú y có cơ sở để phân biệt và đưa ra liệu pháp điều trị phù hợp cho từng trường hợp bệnh.

Điều trị gà bị viêm ruột hoại tử

Cần kết hợp cho vật nuôi ăn hoặc uống trong 5 ngày với các loại thuốc dưới đây:

• Sử dụng AMOX 50 hoặc AMOXCOL 50, với liều lượng 1 g cho mỗi 25 kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày. Điều này có nghĩa là bạn có thể hòa 1 g vào 5 lít nước uống hoặc 2 g vào 5 kg thức ăn để tiêu diệt vi khuẩn gây bệnh.
• Bổ sung VINA-BMD 10 với lượng 100 g cho mỗi 250 kg thức ăn nhằm tiêu diệt vi khuẩn.
• Cùng với đó, dùng GLUCO K.C Thảo dược với liều lượng 1 g cho mỗi 10 kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, hoặc 1 g cho mỗi 2 lít nước uống. Ngoài ra, Vitamin K 1% cũng có thể được sử dụng với liều 1 ml cho mỗi 10 – 15 kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày, hoặc 1 – 2 ml cho mỗi lít nước uống để giúp cầm máu.

Lưu ý:

• Trong trường hợp có nhiễm cầu trùng, cần bổ sung thêm thuốc điều trị cầu trùng như Vinacoc.ACB, Vina-Diclazil 2,5%, hoặc Anticoccid.
• Đối với những cá thể bị bệnh nặng, nên kết hợp tiêm thêm 1 – 2 liều kháng sinh bằng cách pha 1 ml kháng sinh Vinaenro 5% với 2 ml vitamin K 1% và 2 ml dung dịch sinh lý. Sau đó, tiêm 0,5 ml hỗn hợp đã pha cho mỗi 1 kg gà bệnh, thực hiện 1 lần mỗi ngày.

Phòng ngừa gà bị viêm ruột hoại tử

Để duy trì sức khỏe cho vật nuôi, việc đảm bảo vấn đề vệ sinh và chế độ dinh dưỡng chăm sóc là cực kỳ quan trọng. Trước khi xảy ra dịch bệnh, việc cho ăn hoặc uống một trong những loại thuốc như AMOX 50, AMOXCOL 50 hoặc VINA-BMD 10 trong khoảng từ 4 đến 5 ngày, một tuần trước khi dịch bùng phát, sẽ có tác dụng phòng bệnh hiệu quả.

Ngoài ra, khẩu phần ăn cần được cân đối hợp lý. Điều này đòi hỏi phải giảm bớt lượng protein và năng lượng dư thừa trong thức ăn; đồng thời hạn chế sử dụng các loại protein khó tiêu hóa như bột cá hay bột thịt, cũng như các chất polysaccharides không phải tinh bột (NSP) có từ lúa mạch hay lúa mì.

Việc kiểm soát bệnh cầu trùng cần được thực hiện kỹ lưỡng. Đối với gà, nên sử dụng thuốc BIO – DICLACOC 1% vào ngày thứ 9 và thứ 10 tuổi, hoặc BIO-ANTICOC theo liệu trình hai đợt (3 ngày mỗi đợt) vào những ngày từ 10 đến 12 và từ 20 đến 22 tuổi.

Để duy trì sự ổn định của hệ vi sinh vật trong đường ruột, ngoài việc cung cấp khẩu phần hợp lý, cần bổ sung thêm probiotic hoặc axit hữu cơ nhằm kích thích quá trình tiêu hóa và hạn chế sự phát triển của các loại vi khuẩn gây hại như Salmonella, CP và E. coli. Sản phẩm BIO-BACIMAX có thể được bổ sung liên tục với liều lượng từ 0,5 đến 1g trên mỗi kg thức ăn hoặc 1 lít trong nước uống.

Cuối cùng, việc đảm bảo hệ thống chuồng trại luôn thông thoáng và sạch sẽ là rất cần thiết, bên cạnh việc vệ sinh định kỳ và tiến hành khử trùng hàng tuần.